„Lustracya dymów i podanie ludności”

2021-09-07 07:50:00 (ost. akt: 2021-09-07 07:54:24)

Tak brzmiał tytuł aktu prawnego, jakim była konstytucja Sejmu Czteroletniego uchwalona, 22 czerwca 1789 roku, proklamująca pierwszy w Polsce spis powszechny. Ponieważ i dziś jesteśmy w trakcie podobnego przedsięwzięcia, parę słów o historii ”głów liczenia” w kontekście prezentowanego zabytku.

Odznaka Honorowa  „Za ofiarną pracę”
projekt: Stanisław Repeta (1906-1971)
wykonanie: zakład St. Reisinga, Warszawa
1931 r., brąz, 33 mm.

Odznaka Honorowa „Za ofiarną pracę” projekt: Stanisław Repeta (1906-1971) wykonanie: zakład St. Reisinga, Warszawa 1931 r., brąz, 33 mm.

Pierwsze, nowożytne spisy ludności miały miejsce w XVIII wieku. Wśród prekursorów były kraje skandynawskie, a potem kolejno Rzeczpospolita i Stany Zjednoczone. Na początku XIX wieku swoich obywateli przepytywały: Wielka Brytania, Francja, Prusy, Austria, a pod koniec stulecia i Rosja. Niemniej zainteresowanie populacją bywało i wcześniej. W Polsce już od średniowiecza sporządzania odpowiednich rejestrów wymagały chociażby potrzeby fiskalne. Zarówno w dobrach królewskich, szlacheckich jak i duchownych. Fiskalny pretekst miał też wspomniany na wstępie pierwszy spis powszechny w Rzeczypospolitej, zainicjowany przez posła, hrabiego Fryderyka Józefa Moszyńskiego. Jego wyniki miały posłużyć do podjęcia uchwały dotyczącej podatku na rzecz utrzymania stałej, stutysięcznej armii. Dwa spisy z okresu Księstwa Warszawskiego (1808, 1810) przyczynić miały się do ustalenia liczby ludności, potencjalnie zdolnej do zasilenia szeregów armii Napoleona. Niezależnie od wiarygodności zebranego wówczas materiału, warto wspomnieć o powołanym w Warszawie Biurze Statystycznym, funkcjonującym pod auspicjami Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Pierwszej w Polsce i jednej z pierwszych w Europie, centralnej, państwowej instytucji o tym charakterze. Późniejszy okres siłą rzeczy włączył ziemie polskie w system inicjatyw dzierżących władzę w danym zaborze.

Odrodzona Polska historię spisów powszechnych zainicjowała już w 1921 roku. Potrzeba odbudowy społeczno-gospodarczej kraju po 123 latach niewoli sprawiła, że przystąpiono do sprawy niezależnie od trwających jeszcze masowych migracji i płynności granic. Nic dziwnego też, że jednymi z głównych kryteriów interesujących rachmistrzów były narodowość i wyznanie.

Drugi spis, przeprowadzony w „stabilnych” już warunkach odbył się 9 grudnia 1931 roku. Kierowane do obywateli (doliczono się 32 107 252 osoby) pytania objęły miedzy innymi takie zagadnienia jak: wyznanie, język ojczysty, gospodarstwo domowe oraz zawód.

Wyniki obu spisów, zwłaszcza ostatniego, co do którego w pewnych aspektach użyto wręcz określeń „manipulacja” i „fałszerstwo”, nie oddały rzeczywistej struktury narodowościowej Polski. Populację niektórych mniejszości zaniżono, kilku wręcz nie wykazano.

Działania przy spisie powszechnym z pewnością wymagały wielkiego zaangażowania i żmudnej wytrwałości. Dlatego ten z 1931 roku mimo, że uchodził za niedoskonały, został doceniony w postaci srebrnej oraz brązowej Odznaki Honorowej „Za ofiarną pracę”. Ustanowiona została na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów. Nadawana była wraz z odpowiednim zaświadczeniem, pełniącym honorową funkcję obywatelską komisarzom spisowym różnego stopnia oraz osobom prywatnym, biorącym udział w akcji.

W okrągłym polu odznaki, modelowanym płasko za pomocą geometrycznie stylizowanych i sumarycznych brył, zawarto alegorię odnoszącą się zarówno do Ojczyzny, jak i wykonanej na jej rzecz pracy. Klęcząca młoda kobieta to Polonia a zarazem pracowita żniwiarka i robotnica. Podkreślają to widniejące w tle atrybuty. Te najważniejsze jednak postać dzierży w swoich dłoniach. Gęsie pióro i arkusz papieru to bezsprzeczna aluzja do spisu. Intencję podkreślają napisy umieszczone z obu stron odznaki: ZA OFIARNĄ PRACĘ / •9•XII•1931• /II POWSZECHNY SPIS LUDNOŚCI.

Autorem projektu jest warszawski rzeźbiarz i medalier Stanisław Repeta (1906-1971), wykonawcą warszawski grawer St. Reising.

Małgorzata Kumorowicz



Podpis do zdjęcia:
Odznaka Honorowa „Za ofiarną pracę”
projekt i wykonanie: Stanisław Repeta / St. Reising Warszawa
1931 r., brąz, 33 mm

Kalendarium

« sobota, 18 września 2021 »
Pn Wt Śr Czw Pt So N
  12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
27282930   
Zobacz pełne kalendarium »

Samorzad Wojewodztwa

Poznaj lepiej nasz region:

facebook youtube

sobota 18 Września
  • Konserwacja i restauracja XIV-wiecznego zamku w Lidzbarku Warmińskim – perły architektury gotyckiej w Polsce – III etap
  • 90-lecie polskich szkół na Warmii i Mazurach
  • Oferta najmu sal
  • Film promocyjny Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie
  • Katalog on-line biblioteki Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie
  • Doposażenie pracowni edukacyjnych Muzeum Przyrody - baner
  • Strona projektu:
  • Centrum Spotkań Europejskich