W 1954 r. Alina Szapocznikow (1926-1973) stworzyła „Trudny wiek” – jedną ze swoich najbardziej rozpoznawalnych rzeźb, która przez lata stała się przedmiotem namysłu wielu historyków i krytyków sztuki. Pomimo pozornie prostego tematu, jaki podjęła rzeźbiarka (pełnopostaciowy portret nagiej dziewczyny), analizy tego dzieła prowadziły do rozmaitych, nierzadko przeciwstawnych wniosków.
Badacze nie są zgodni co do znaczenia rzeźby w dorobku Aliny Szapocznikow: przez jednych uznawana za gwałtowne otwarcie nowego etapu twórczości po rozdziale socrealistycznym, dla innych zaś stanowiąca kontynuację – na zasadzie formalnej ewolucji, przetworzenia – jej wcześniejszych dokonań.
Rozmaicie odczytywana jest też cielesność dziewczyny. Tradycyjnie widziano w niej uosobienie młodości, witalności, radości, zmysłowości, a nawet utożsamiano jej postać z samą Szapocznikow, budzącą wówczas powszechne zainteresowanie także z powodu urody. Agata Jakubowska w monografii poświęconej twórczości rzeźbiarki proponuje odejście od tych utrwalonych interpretacji dzieła, za punkt wyjścia przyjmując jego uważny ogląd i ponowną próbę zrozumienia przedstawionej postaci. Zdaniem badaczki, jej spięte ciało opowiada raczej o gotowości do działania, do rzucenia wyzwania otaczającej rzeczywistości aniżeli o wdzięku i delikatności.
Ten rzeźbiarski akt ma jeszcze inne znaczenie: powstały u schyłku socrealizmu – odgórnie narzuconej doktryny artystycznej – przedstawia ciało tej jednej, konkretnej dziewczyny, nie zaś ciało pełniące funkcję symbolu, mające opowiadać o pełnionych funkcjach społecznych i uosabiające kanon piękna wypracowany ideologicznie przez władzę.
W zbiorach polskiej współczesnej fotografii artystycznej Muzeum Warmii i Mazur znajduje się zdjęcie Jerzego Kosińskiego, przedstawiające tę rzeźbę, wykonane w 1957 r. podczas pierwszej indywidualnej wystawy Aliny Szapocznikow w warszawskiej Zachęcie (wówczas Centralnym Biurze Wystaw Artystycznych).
Jerzy Kosiński (1933-1991) to urodzony w Łodzi polsko-amerykański pisarz, autor legendarnego „Malowanego ptaka” (1965), w którym opisał apokaliptyczny koszmar wojny z perspektywy samotnego, tułającego się dziecka. Po emigracji do Stanów Zjednoczonych ukończył Uniwersytet Columbia, wykładał m.in. w Princeton i Yale, w 1969 r. otrzymał National Book Award, a od 1973 r. przez dwie kadencje był prezesem amerykańskiego Penclubu. Zanim jednak wyjechał z Polski, odnosił sukcesy jako fotografik.
Tworzył w nurcie fotografii subiektywnej, dominującym w ówczesnej Europie, którego podstawowymi środkami wyrazu były aluzja i metafora plastyczna. Chodziło o to, by nie tyle bezpośrednio uchwycić otaczającą rzeczywistość, ile przełożyć ją na indywidualny sposób postrzegania. Jak zauważyła Magdalena Bajbor, badaczka twórczości fotograficznej Kosińskiego, jego czarno-białe zdjęcia są sugestywne i wizualnie atrakcyjne, a dzięki zwięzłości i oszczędności kompozycji – budzące zaufanie widza. Uwaga ta ma niewątpliwie odniesienie do omawianej fotografii: ciemna, nieruchoma postać dziewczyny otoczona została rozmytymi, poruszonymi sylwetkami oglądających ją mężczyzn. Klarowna, symetryczna kompozycja dostarcza widzowi podstawowych informacji o przedstawionej scenie, otwierając zarazem nową, pojemną sferę odwołań i domysłów.
Ciało nagiej, dorastającej dziewczyny poddane męskiemu oglądowi. Jakiemu? Rzeczowemu, surowo oceniającemu, chłodnemu – to patrzenie oczami krytyka sztuki lub galeryjnego bywalca. Albo spojrzeniu ciekawskiemu, które wiedzie myśli ku fantazjom erotycznym, może wspomnieniom?
Co ciekawe, fotografia funkcjonuje pod dwoma tytułami: „W galerii” oraz „Dziewczyna” – oba (o ile w ogóle włączać tytuł jako poszlakę do rozważań o ukazanej scenie) kierują myśli ku różnym skojarzeniom. Pierwszy oznacza sytuację uchwyconą podczas zwiedzania wystawy, oglądania obiektu na ekspozycji, drugi natomiast czyni wyrzeźbioną postać równoprawną, „ludzką” uczestniczką tej sceny, a wręcz główną jej bohaterką, mającą osobowość i charakter. Na fotografii dziewczyna przewyższa mężczyzn wzrostem – „Trudny wiek” z gipsu patynowanego mierzył 189 cm. Warto nadmienić, że w 1984 r., już po śmierci artystki, rzeźbę odlano z brązu i ta jej edycja ma wysokość 182 cm.
Rok 1957 był ważny w biografiach Aliny Szapocznikow i Jerzego Kosińskiego: obojgu przyniósł intensywność pracy twórczej, zainteresowanie środowiska i publiczności, pierwsze monograficzne wystawy (swoje dokonania fotografik zaprezentował w Galerii Krzywego Koła w Warszawie), a w grudniu – wyjazd Kosińskiego na stałe do Ameryki.
W komentarzu zamieszczonym w katalogu wystawy w Zachęcie w 1957 r. Mieczysław Porębski o twórczości Aliny Szapocznikow pisał: „Są rzeźby, które przypominają osadzanie się skał i okrąglenie kamieni, rzeźby, w których spełnia się szczególne zbieractwo wyobraźni, formowanej przez powracające, za każdym razem nieco odmienne, układy doznań, odruchów, olśnień i doświadczeń”. Wydaje się, że słynna fotografia Jerzego Kosińskiego podsunęła taki właśnie układ wizualno-narracyjny, który nie tylko (dodatkowo) utrwalił „Trudny wiek” w zbiorowej świadomości miłośników sztuki, ale też postawił rzeźbę w kontekście, który prowokuje do rozważań i stawia pytania.
Barbara Ciukszo
Dział Sztuki Współczesnej
Jerzy Kosiński, Dziewczyna, 1957, fotografia czarno-biała, brom, papier
Literatura:
Agata Jakubowska, Portret wielokrotny dzieła Aliny Szapocznikow, Poznań 2008
Magdalena Bajbor, Jerzy Kosiński: fotografie, Muzeum Narodowe w Warszawie, 2007
Zbigniew Tomaszczuk, Historia fotografii, Warszawa 2024
Piotr Piotrowski, Znaczenia modernizmu, Poznań 2011
Mieczysław Porębski, Alina Szapocznikow (katalog wystawy), Warszawa 1957
Rozmaicie odczytywana jest też cielesność dziewczyny. Tradycyjnie widziano w niej uosobienie młodości, witalności, radości, zmysłowości, a nawet utożsamiano jej postać z samą Szapocznikow, budzącą wówczas powszechne zainteresowanie także z powodu urody. Agata Jakubowska w monografii poświęconej twórczości rzeźbiarki proponuje odejście od tych utrwalonych interpretacji dzieła, za punkt wyjścia przyjmując jego uważny ogląd i ponowną próbę zrozumienia przedstawionej postaci. Zdaniem badaczki, jej spięte ciało opowiada raczej o gotowości do działania, do rzucenia wyzwania otaczającej rzeczywistości aniżeli o wdzięku i delikatności.
Ten rzeźbiarski akt ma jeszcze inne znaczenie: powstały u schyłku socrealizmu – odgórnie narzuconej doktryny artystycznej – przedstawia ciało tej jednej, konkretnej dziewczyny, nie zaś ciało pełniące funkcję symbolu, mające opowiadać o pełnionych funkcjach społecznych i uosabiające kanon piękna wypracowany ideologicznie przez władzę.
W zbiorach polskiej współczesnej fotografii artystycznej Muzeum Warmii i Mazur znajduje się zdjęcie Jerzego Kosińskiego, przedstawiające tę rzeźbę, wykonane w 1957 r. podczas pierwszej indywidualnej wystawy Aliny Szapocznikow w warszawskiej Zachęcie (wówczas Centralnym Biurze Wystaw Artystycznych).
Jerzy Kosiński (1933-1991) to urodzony w Łodzi polsko-amerykański pisarz, autor legendarnego „Malowanego ptaka” (1965), w którym opisał apokaliptyczny koszmar wojny z perspektywy samotnego, tułającego się dziecka. Po emigracji do Stanów Zjednoczonych ukończył Uniwersytet Columbia, wykładał m.in. w Princeton i Yale, w 1969 r. otrzymał National Book Award, a od 1973 r. przez dwie kadencje był prezesem amerykańskiego Penclubu. Zanim jednak wyjechał z Polski, odnosił sukcesy jako fotografik.
Tworzył w nurcie fotografii subiektywnej, dominującym w ówczesnej Europie, którego podstawowymi środkami wyrazu były aluzja i metafora plastyczna. Chodziło o to, by nie tyle bezpośrednio uchwycić otaczającą rzeczywistość, ile przełożyć ją na indywidualny sposób postrzegania. Jak zauważyła Magdalena Bajbor, badaczka twórczości fotograficznej Kosińskiego, jego czarno-białe zdjęcia są sugestywne i wizualnie atrakcyjne, a dzięki zwięzłości i oszczędności kompozycji – budzące zaufanie widza. Uwaga ta ma niewątpliwie odniesienie do omawianej fotografii: ciemna, nieruchoma postać dziewczyny otoczona została rozmytymi, poruszonymi sylwetkami oglądających ją mężczyzn. Klarowna, symetryczna kompozycja dostarcza widzowi podstawowych informacji o przedstawionej scenie, otwierając zarazem nową, pojemną sferę odwołań i domysłów.
Ciało nagiej, dorastającej dziewczyny poddane męskiemu oglądowi. Jakiemu? Rzeczowemu, surowo oceniającemu, chłodnemu – to patrzenie oczami krytyka sztuki lub galeryjnego bywalca. Albo spojrzeniu ciekawskiemu, które wiedzie myśli ku fantazjom erotycznym, może wspomnieniom?
Co ciekawe, fotografia funkcjonuje pod dwoma tytułami: „W galerii” oraz „Dziewczyna” – oba (o ile w ogóle włączać tytuł jako poszlakę do rozważań o ukazanej scenie) kierują myśli ku różnym skojarzeniom. Pierwszy oznacza sytuację uchwyconą podczas zwiedzania wystawy, oglądania obiektu na ekspozycji, drugi natomiast czyni wyrzeźbioną postać równoprawną, „ludzką” uczestniczką tej sceny, a wręcz główną jej bohaterką, mającą osobowość i charakter. Na fotografii dziewczyna przewyższa mężczyzn wzrostem – „Trudny wiek” z gipsu patynowanego mierzył 189 cm. Warto nadmienić, że w 1984 r., już po śmierci artystki, rzeźbę odlano z brązu i ta jej edycja ma wysokość 182 cm.
Rok 1957 był ważny w biografiach Aliny Szapocznikow i Jerzego Kosińskiego: obojgu przyniósł intensywność pracy twórczej, zainteresowanie środowiska i publiczności, pierwsze monograficzne wystawy (swoje dokonania fotografik zaprezentował w Galerii Krzywego Koła w Warszawie), a w grudniu – wyjazd Kosińskiego na stałe do Ameryki.
W komentarzu zamieszczonym w katalogu wystawy w Zachęcie w 1957 r. Mieczysław Porębski o twórczości Aliny Szapocznikow pisał: „Są rzeźby, które przypominają osadzanie się skał i okrąglenie kamieni, rzeźby, w których spełnia się szczególne zbieractwo wyobraźni, formowanej przez powracające, za każdym razem nieco odmienne, układy doznań, odruchów, olśnień i doświadczeń”. Wydaje się, że słynna fotografia Jerzego Kosińskiego podsunęła taki właśnie układ wizualno-narracyjny, który nie tylko (dodatkowo) utrwalił „Trudny wiek” w zbiorowej świadomości miłośników sztuki, ale też postawił rzeźbę w kontekście, który prowokuje do rozważań i stawia pytania.
Barbara Ciukszo
Dział Sztuki Współczesnej
Jerzy Kosiński, Dziewczyna, 1957, fotografia czarno-biała, brom, papier
Literatura:
Agata Jakubowska, Portret wielokrotny dzieła Aliny Szapocznikow, Poznań 2008
Magdalena Bajbor, Jerzy Kosiński: fotografie, Muzeum Narodowe w Warszawie, 2007
Zbigniew Tomaszczuk, Historia fotografii, Warszawa 2024
Piotr Piotrowski, Znaczenia modernizmu, Poznań 2011
Mieczysław Porębski, Alina Szapocznikow (katalog wystawy), Warszawa 1957
